काठमाडौं । भारतले चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा पुर्याएको रोभरले चन्द्रमा सतहमा पहिलो यात्रा सुरु गरेको छ। इतिहास बनाउँदै भारतले चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा ल्यान्डर अवतरण गराएको एक दिनपछि ल्यान्डरबाट रोभर बाहिर निस्किएको हो।
विक्रम ल्यान्डर योजनाअनुरूप नै बुधवार साँझ चन्द्र सतहमा सकुशल अवतरण भएको थियो ।उक्त घटनाको आधा शताब्दीभन्दा बढी समयपछि बुधबार साँझ भारतको चन्द्रयान–३ चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा अवतरण भएको थियो ।
त्यसपछि मुन रोभर ‘प्रज्ञान’ ले पनि विक्रम ल्यान्डरको ढिलो सिँढीबाट ओर्लिएर बिस्तारै चन्द्रमाको सतहमा यात्रा सुरु गरेको छ ।
‘प्रज्ञान’ सीमाबाट प्रति सेकेन्ड एक सेन्टिमिटर मात्र अघि बढिरहेको हुन सक्छ, तर चन्द्रमाको छातीमा यो सानो पाइला भूराजनीति र चन्द्र अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण छ भन्नेमा पर्यवेक्षकहरूलाई कुनै शंका छैन।
अन्तर्राष्ट्रिय वर्तमान मामिला विदेश नीतिले लेखेको छ, “भारतको चन्द्रमा अवतरण वास्तवमा एक ठूलो भू-राजनीतिक कदम हो।” अहिले विश्वका सबै देश अन्तरिक्ष अनुसन्धानको क्षेत्रमा नयाँ अध्याय लेख्ने प्रयासमा छन् र यसका लागि ठूलो रकम खर्च गरिरहेका छन् ।
भारत, रुस, चीन वा अमेरिकाबाहेक सबै देशले विशेषगरी चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा प्रचारप्रसार गर्ने दिशामा पहल गरिरहेका छन् । वर्तमान पृष्ठभूमिमा भारतको यो अभूतपूर्व सफलताले यसका लागि नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्ने विश्वास गरिएको छ ।
भारतको अन्तरिक्ष क्षेत्र एक ट्रिलियन डलरको हुने
भारतका विज्ञान तथा प्रविधि राज्यमन्त्री जितेन्द्र सिंहले आगामी केही वर्षभित्र अन्तरिक्ष क्षेत्रमा भारत एक ट्रिलियन (एक लाख करोड) डलरको अर्थतन्त्र बन्ने भविष्यवाणी गरेका छन् ।
यस क्षेत्रका धेरैजसो विज्ञहरू चन्द्रयान–३ को अभूतपूर्व सफलतापछि भारतका लागि त्यसो गर्न असम्भव नभएको विश्वास गर्छन्। तक्षशिला इन्स्टिच्युटका अन्तरिक्ष र भूराजनीतिका अनुसन्धानकर्ता आदित्य रामनाथन विश्वास गर्छन् कि यो सफलताले भारतको युवा पुस्ताको ठूलो वर्गलाई अन्तरिक्ष अनुसन्धानमा प्रोत्साहित गर्नेछ र उनीहरू पनि यसलाई पेशाको रूपमा अपनाउन चाहन्छन्।
रामनाथनले टाइम्स अफ इन्डियामा प्रकाशित आफ्नो लेखमा भनेका छन्, ‘चन्द्रयानको यो सफलताको आधारमा भारतले अब चन्द्र भूराजनीतिका लागि पनि आफूलाई तयार गर्नुपर्नेछ।’
चन्द्रमामा ठूलो मात्रामा बहुमूल्य खनिज वा ठूलो मात्रामा इन्धनको स्रोत पनि फेला पार्न सकिन्छ, यो सम्भावनाले धेरै देशहरूलाई चन्द्रमामा अभियान गर्न प्रेरित गरेको छ।
वर्तमान पृष्ठभूमिमा अन्तरिक्षयान चन्द्रयान–३ को सफलताले भारतलाई प्यानलको स्थितिमा ल्याउने अर्थात् अन्तर्राष्ट्रिय दौडमा अगाडि राख्ने विश्वास गरिएको छ ।
चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा अवतरण गर्ने दौड
चन्द्रमामा पहिलो पुग्ने पूर्व सोभियत संघ र अमेरिकाबीचको चर्चित दौड झण्डै छ दशकपछि चन्द्रमाको मुद्दामा नयाँ प्रतिस्पर्धा सुरु भएको छ । यस पटक आकर्षणको केन्द्र चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुव हो, जहाँ वैज्ञानिकहरूले पानी वा बरफको उपस्थितिको प्रमाण फेला पारेका छन्।
रुसले करिब ४७ वर्षपछि आफ्नो पहिलो चन्द्रयान प्रक्षेपण गरेको छ । तर, गत आइतबार (अगस्ट २०) मा उनी लुना–२५ चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा अवतरण गर्न असफल भएका थिए ।
त्यसको तीन दिनपछि भारतको चन्द्रयान–३ सफलतापूर्वक त्यहाँ अवतरण भयो । अमेरिकाले सन् २०२५ भित्र पहिलो पटक अन्तरिक्ष यात्रीहरूलाई उक्त क्षेत्रमा अवतरण गर्ने योजना बनाएको छ। त्यसको तयारी पनि थालिसकेका छन् ।
चीनले यो दशकको अन्त्य हुनुअघि अन्तरिक्ष यान बिना अन्तरिक्ष यान र चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा अन्तरिक्ष यान सहित अवतरण गर्ने योजना बनाएको छ।
यसबाहेक इजरायल, जापान र संयुक्त अरब इमिरेट्स जस्ता धेरै देशहरूले पनि हालै चन्द्रमामा अभियानको लागि पहल गरेका छन्। तर, पहिलो चरणमा नै यस्ता सबै प्रयास असफल भएका छन् ।
दक्षिण ध्रुवप्रति बढ्दो आकर्षणको मूल कारण त्यहाँ वास्तविक पानी भेटिएमा रकेट इन्धनको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
अमेरिका चीनसँग डराउँछ
चन्द्रमामा पर्याप्त मात्रामा पानीको आपूर्ति सुनिश्चित भएमा चन्द्रमामा स्थायी स्टेशन (स्थायी आधार) निर्माण गर्न सकिने वैज्ञानिकहरूले आशा गरेका छन् । वा मंगल ग्रह वा त्यसभन्दा बाहिरको अन्तरिक्ष अभियानको लागि प्रक्षेपण प्याड स्थापना गर्न सकिन्छ।
नासाका शीर्ष अधिकारी बिल नेल्सनले पनि हालैको एक अन्तर्वार्तामा भनेका छन् कि यदि चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा पानी भेटियो भने भविष्यका अन्तरिक्ष यात्री वा अन्तरिक्ष यानले ठूलो मद्दत गर्नेछ।
तर चीनले आफ्नो कुनै पनि अन्तरिक्ष यात्रीलाई उक्त क्षेत्रमा अवतरण गर्ने हो भने चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमाथि दाबी गर्न चाहेको उनले आशंका व्यक्त गरेका छन् ।
निकट भविष्यमा यस्तो प्रतिस्पर्धा सुरु हुन सक्छ, यही आशंकाका कारण अमेरिकाले सन् २०२० मा आर्टेमिस सम्झौता गरेको थियो । यस सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्ने देशहरूले अन्तरिक्ष अनुसन्धानको क्षेत्रमा तोकेको नीतिलाई पालना गर्न र स्रोत साधनको समान उपयोग गर्न सहमत भएका छन् ।
विश्वका धेरै देश यस सम्झौतामा संलग्न छन् । गत जुनमा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको अमेरिका भ्रमणका क्रममा पनि भारतले यो सम्झौता गरेको थियो । तर दुई ठूला अन्तरिक्ष शक्तिहरू रुस र चीनले यसमा हस्ताक्षर गरेका छैनन्।
चन्द्रयान–३ को दक्षिणी ध्रुवमा अवतरणको सफलताले चन्द्रमाको सन्दर्भमा यो नयाँ अन्तरिक्ष दौडलाई गति दिने र पहिलो उपलब्धि हासिल गर्ने भारत पक्कै पनि केही फाइदाको स्थितिमा पुग्ने धेरै विज्ञहरुको विश्वास छ ।
भारतीय अन्तरिक्ष प्रविधि परिपक्व
विल्सन सेन्टरका दक्षिण एसिया केन्द्रका निर्देशक माइक कुगेलम्यानले भारतको सफल चन्द्रयान मिसनले यसका साथै विश्वका लागि धेरै फाइदाहरू प्रदान गर्न सक्ने विश्वास गर्छन्।
उनले फरेन पोलिसीमा लेखेका छन्, ‘संचार विकास र रिमोट सेन्सिङमा धेरै सहयोग गरिरहेको वर्तमान अन्तरिक्ष अनुसन्धानले अब थप विस्तार हुने छ । ठोस उदाहरणका साथ, उनले औंल्याए कि विगतमा भारतको अन्तरिक्ष अनुसन्धानले भूजल स्तरको अनुगमन गर्न र विश्वको मौसमको ढाँचाको पूर्वानुमान गर्न धेरै मद्दत गरेको छ।
विशेषगरी जलवायु परिवर्तनका कारण जोखिममा रहेका देशका लागि यी सबै तथ्याङ्क निकै उपयोगी हुने उनले स्मरण गराए । भारतको रणनीतिक थिंक ट्याङ्क ‘अब्जर्भर रिसर्च फाउन्डेसन’का अनुसन्धानकर्ता डा. राजी राजगोपालनले पनि भारतको यो सफलताले विश्वको अन्तरिक्ष अनुसन्धानमा विभिन्न पक्षबाट सकारात्मक प्रभाव पार्ने बताए।
डा. राजगोपालन भन्छन्, “यो मिसनले भारतको अन्तरिक्ष प्रविधि पहिलेको भन्दा धेरै आधुनिक, विकसित र परिपक्व भएको प्रमाणित गरेको छ।”
चन्द्रमामा हेलियम-३ को भण्डार
भारतले ज्यादै न्यून लागतमा (७ करोड ५० लाख अमेरिकी डलर अनुमानित) सफल अन्तरिक्ष मिसन प्रक्षेपण गरेको छ, त्यसले यसलाई कम लागतमा तर भरपर्दो अन्तरिक्ष शक्तिको रूपमा स्थापित गर्ने उनको विश्वास छ।
अन्तर्रा्ष्ट्रिय सल्लाहकार फर्म प्राइस वाटरहाउस कूपर्सले लुनार इकोनोमी भन्नाले के बुझिन्छ भन्नेबारे एक प्रतिवेदनमा विस्तृत व्याख्या गरेको छ । प्रतिवेदनका अनुसार चन्द्रमामा उपलब्ध स्रोतसाधन, चन्द्रमा, पृथ्वी र चन्द्रमाको कक्षमा त्यसको सफल प्रयोग अर्थतन्त्रको सूचक हो ।
उदाहरणका लागि, चन्द्रमामा हेलियम-३, हिलियमको आइसोटोपको विशाल भण्डार छ जुन नवीकरणीय ऊर्जाको ठूलो स्रोत हुन सक्छ। तर त्यो हेलियम–३ लाई पृथ्वीको हितमा कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ, त्यो चन्द्र अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण पक्ष हो ।
उनले एक दिन चन्द्रमामा घरजग्गा वा जग्गाको मुद्दामा विश्वका विभिन्न देशबीच प्रतिद्वन्द्व सुरु हुने भविष्यवाणी समेत गरेका छन् । धेरै विज्ञहरू विश्वास गर्छन् कि यदि यो वास्तवमा कुनै दिन भयो भने, भारतले दक्षिण ध्रुवमा ‘पहिलो मूभर’ को रूपमा ठोस दाबी गर्नेछ। बीबीसी
