काठमाडौं । सामूहिक लगानी कोष अर्थात् म्युचुअल फण्ड भन्नाले समान वित्तीय उद्देश्य भएका स-साना लगानीकर्ताहरूबाट लगानीयोग्य रकम संकलन गरी ठूलो कोषको रूपमा स्थापना गर्नु हो । लगानीकर्ताबाट संकलित उक्त रकम विभिन्न वित्तीय उपकरणहरू जस्तैः सेयर, डिभेन्चर, मुद्दती निक्षेप आदिमा लगानी गरीन्छ । जसमा लगानी गर्ने लगानीकर्ताहरुलाई समुचित प्रतिफल दिन सक्ने एक वित्तीय औजार भन्ने बुझिन्छ । यो कोष व्यवस्थापन गर्न कोष प्रबन्धकहरू नियुक्त गरिएका छन्।
यस सामूहिक लगानीबाट हुने आम्दानी/नाफालाई लगानीकर्ताहरूबीच सही अनुपातमा वितरण गरिन्छ, योजनाको ‘नेट एसेट भ्यालु’ वा NAV गणना गरेपछि सो रकमबाट केही खर्चहरू पनि कटौती गरिन्छ । म्युचुअल फण्डहरूले लगानीकर्ता अर्थात् इकाईधनीलाई अपेक्षाकृत कम लागतमा व्यावसायिक रूपमा व्यवस्थित धितोहरूको विस्तृत विविधतामा लगानी गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ।
नेपाल धितोपत्र बोर्डले धितोपत्र ऐन २०६३ अन्तर्गत जारी गरेको सामूहिक लगानी कोष नियमावली २०६७ अनुसार सामूहिक लगानी कोष योजनालाई दुई किसिमको अवधारणामा व्याख्या गरिएको छ । एक बन्दमुखी योजना र अर्को खुलामुखी योजना । यी दुई योजनाहरूका आ-आफ्नै विशेषताहरू हुन्छन् ।
खुलामुखी योजना
विभिन्न प्रकारका सामूहिक लगानी कोष योजनाहरूमध्ये खुलामुखी योजना पनि एक हो । यस्ता प्रकारका योजनाहरू नेपाल स्टक एक्सचेन्जमा सूचीकृत हुँदैनन् । तर इकाईहरू दैनिक रूपमा निर्धारण हुने प्रतिइकाई खुद सम्पत्ति मूल्यमा लगानीकर्ताहरूले आफूले चाहेको समयमा इकाईहरू योजना व्यवस्थापक वा तोकिएको वितरकमार्फत सजिलै रूपमा खरीदबिक्री गर्न सक्ने व्यवस्था रहेको हुन्छ ।
यस्ता योजनाहरूको आकार थपघट भइरहने हुन्छ । जस्तो लगानीकर्ताहरूले इकाईहरू खरीद गरेमा योजनाको आकार बढेर ठूलो हुँदै जान्छ भने विक्री गरेमा योजनाको आकार घटेर सानो हुँदै जान्छ । यस्तो योजना निश्चित समयमा परिपक्व नभई निरन्तर सञ्चालनमा भइरहन्छ । नेपालको पहिलो खुलामुखी योजना एनआईबिएल एस म्युचुअल फण्डअन्तर्गत सञ्चालित एनआईबिएल सहभागिता फण्ड हो ।
बन्दमुखी योजना
सर्वसाधारणमा इकाई निष्कासन गर्दा नै उक्त फण्ड कति समयका लागि सञ्चालन हुने भन्ने तोकिएको हुन्छ । सर्वसाधारणमा प्रतिइकाई रू. १० दरले इकाई निष्कासन हुन्छ । सर्वसाधारणमा इकाई निष्कासन भएपछि दोस्रो बजारमा कारोबारका लागि फण्डका इकाईहरू सूचीकरण गराइन्छ । यस प्रकारको फण्डमा साधारणतया पाँच वर्षदेखि १५ वर्षको अवधि तोकिएको हुन्छ ।
म्युचुअल फण्डमा लगानी गर्दा के फाइदा हुन्छ ?
लगानी विविधीकरण
म्युचुअल फण्डमा लगानी गर्नुको एउटा प्रमुख फाइदा भनेको तपाईंले आफ्नो लगानीमा विविधीकरण प्राप्त गर्नु हो। जसले तपाईंको जोखिमको सम्भावनालाई उल्लेखनीय रूपमा कम गर्छ। सरल भाषामा बुझाउने हो भने दिनहुँ तरकारी बिक्रेताबाट तरकारी किनेर कुनै दिन नआएपछि तरकारीविना बाँच्नु पर्ने हुन्छ ।
यदि तपाईले दुई फरक तरकारी बिक्रेताबाट तरकारी किन्नु भयो भने पनि त्यस्तै हो। यस्तो अवस्थामा एउटा नआए अर्कोबाट तरकारी लिन सकिन्छ । किनभने दुवै तरकारी बिक्रेता एकै दिन नआउने सम्भावना कम छ । त्यसैले लगानीमा विविधीकरण धेरै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
सरलता
सेयर बजार वा अन्यत्र पैसा लगानी गर्दा कहिलेकाहीँ धेरै जटिल हुन्छ, म्युचुअल फन्डको बारेमा राम्रो कुरा यसको सरलता हो। म्युचुअल फण्डमा लगानी गर्दा तपाईले यसबाट सबै जानकारी सजिलै पाउन सक्नुहुन्छ। यसमा अनुसन्धान र तथ्याङ्क सङ्कलन कोषबाट मात्रै व्यवस्थापन गरिन्छ। तपाईंले कोषको कार्यसम्पादनलाई मात्र हेर्नुपर्छ। म्युचुअल फण्डहरूले तपाईंलाई जोखिम, प्रतिफल र लागतको आधारमा रकम तुलना गर्ने विकल्प पनि प्रदान गर्दछ।
पेशेवर विशेषज्ञहरुद्वारा सुपरिवेक्षण
सेयर बजारमा लगानी गर्ने होस् वा सुन, चाँदी वा घरजग्गा कारोबारमा, त्यसको नियमित अनुगमन र अध्ययन गरिरहनुपर्छ । सुरुमा बजारलाई थोरै बुझेपछि कतिपयले सहजै सबै काम गर्न सक्छु भन्ने सोच्छन् र अन्त्यमा यस्ता धेरैले घाटा बेहोर्छन् ।
म्युचुअल फण्डमा लगानी गर्नुको सबैभन्दा ठूलो फाइदा यो हो कि यहाँ कोषसँग सम्बन्धित अध्ययन, सुपरिवेक्षण र अन्य काम विज्ञहरूद्वारा गरिन्छ। जसलाई यसको पूर्ण ज्ञान र अनुभव छ। तिनीहरू सुनिश्चित गर्छन् कि तपाईंको पैसा सही ठाउँमा राखिएको छ र तपाईं अधिक र अधिक पैसा कमाउन सक्नुहुन्छ।
कम लागत
म्युचुअल फण्डमा लगानी गर्नुको अर्को फाइदा भनेको खर्च कम हुनु हो । अन्य लगानी सेवाहरूले तपाइँलाई वार्षिक रूपमा लगानीको २ देखि ३% शुल्क लिन्छ र त्यससँगै नाफाको अंश लिन्छ । म्युचुअल फण्डहरू अरूको तुलनामा धेरै सस्ता हुन्छन्, यसमा तपाईंले १ देखि २% सम्म कटौती पाउनुहुन्छ। केही कोषहरूमा पनि कम खर्चहरू छन्।
कर कम तिर्नुपर्छ
म्युचुअल फन्डहरूमा पैसा लगानी गर्दा अरुको तुलनामा कम कर तिर्नुपर्छ । उदाहरणका लागि, इक्विटी म्युचुअल फण्डहरूमा दीर्घकालीन पुँजी लाभ कर शून्य छ । जसको अर्थ तपाईंले एक वर्षभित्र आफ्नो लगानी बेच्नुभयो भने तपाईंले कुनै पनि कर तिर्नु पर्दैन ।
