काठमाडौँ। आर्थिक समृद्धिका लागि निजी क्षेत्रको भूमिका अनिवार्य छ। तर, नेपालमा उद्यमी तथा व्यवसायीप्रतिको सामाजिक दृष्टिकोण विरोधाभासपूर्ण बन्दै गएको देखिन्छ। एकातिर मुलुकका रोजगारी सिर्जना, उत्पादन वृद्धि, विदेशी लगानी आकर्षण, करको दायरा विस्तार र पूर्वाधार विकासका लागि निजी क्षेत्रको पूँजी परिचालन अतिआवश्यक छ। अर्कोतिर, उद्यमी, सफल व्यवसायीप्रति शंका गर्ने र ठूलो सम्पत्तिलाई नै गलत कामको प्रमाणका रूपमा बुझ्ने प्रवृत्ति देखिएको छ।
व्यवसायी सफल भयो भने ‘कसरी कमायो?’ भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो। तर ‘ धेरै कमायो, त्यसैले गलत काम गरेको हुनुपर्छ’ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु कदापि स्वाभाविक हुन सक्दैन। सम्पत्तिको स्रोतबारे प्रश्न गर्नुपर्छ, तर त्यसको जवाफ भने प्रमाणबाट खोजिनुपर्छ।
कुनै व्यवसायीमाथि गैरकानुनी सम्पत्ति आर्जन, ठगी, कर छली वा अन्य आर्थिक अपराधको आरोप लाग्न सक्छ। तर, त्यस्ता आरोपको छानविन भने निष्पक्ष हुनुपर्छ, अनुसन्धान पारदर्शी हुनुपर्छ। दोष प्रमाणित भए कानुनअनुसार कारबाही पनि हुनुपर्छ। तर, आरोप र अपराध बीचको फरक भने छुट्याइनु पर्छ।
पछिल्लो समय अनुसन्धानकारी निकाय एवम् न्यायलयले समेत कुनै पनि बिषयमा निर्णय गर्दा दवाव, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव, सञ्चारमाध्यम वा जनमतलाई हेरेर गर्ने प्रवृत्ति समेत देखिएको छ। तर, सम्बन्धित निकायले निर्णय लिँदा प्रभावका आधारमा नभई, प्रमाणका आधारमा निष्पक्ष ढंगले गर्नु न्यायसंगत हुन्छ ।
‘व्यवसायिक सफलता- अपराध होइन’
उद्योगीको व्यवसायिक सफलता आफैंमा अपराधको प्रमाण हुन सक्दैन। कुनै व्यक्तिले गैरकानुनी रूपमा सम्पत्ति आर्जन गरेको हो भने त्यसको छानबिन र कारबाही प्रमाणका आधारमा हुनुपर्छ। तर, उद्योगी व्यवसायी हुनु वा धनी हुनु नै अपराधी हुनु हो भन्ने धारणा उद्यमशील वातावरणका लागि घातक बन्न सक्छ।
पछिल्लो समय सरकारको टार्गेटमा निजी क्षेत्रका व्यवसायी परेका छन्। व्यवसायीका कुरा सुन्दै नसुनी ‘पहिले थुन्ने अनि मात्र सुन्ने’ काम भईरहेको छ। जसका कारण व्यवसायीहरु त्रसित बनेका छन्। ढुक्क भएर आर्थिक गतिविधि सञ्चालन गर्न सक्ने अवस्था छैन। आशंकाकै भरमा व्यवसायी पक्राउ गर्ने र छोड्ने सरकारी रवैया बढ्दै गएको छ। कतिपय व्यवसायी कसुर प्रमाणित नहुँदै जेलमा बस्न बाध्य छन्।
यस सन्दर्भमा व्यवसायी दीपक भट्टको व्यावसायिक यात्रालाई उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ। भट्टको व्यावसायिक यात्रा एकैपटक ठूलो सम्पत्तिबाट सुरु भएको नभई दुई दशकभन्दा लामो समयको व्यवसायिक संलग्नताबाट विकसित भएको देखिन्छ।
प्राप्त विवरणअनुसार कञ्चनपुरको महेन्द्रनगरमा जन्मिएका भट्टले प्रारम्भिक चरणमा सुदूरपश्चिममा इन्टरनेट कनेक्टिभिटी विस्तार गर्ने व्यवसायबाट यात्रा सुरु गरेका हुन् । त्यसपछि व्यापार, आयात–निर्यात, आपूर्ति, पर्यटन, ठेक्का तथा आयोजना विकास हुँदै ऊर्जा, पूर्वाधार, जलविद्युत्, शिक्षा, बीमा, पुनर्बीमा, पूँजी बजार र सम्पत्ति व्यवस्थापनसम्म उनको व्यावसायिक संलग्नता विस्तार भएको देखिन्छ। सन् २००८ मा इन्फिनिटी होल्डिङ्स स्थापना भएपछि उनको व्यावसायिक गतिविधि विभिन्न क्षेत्रमा फैलिएको उल्लेख छ।
यद्यपि, कुनै व्यवसायीको सफलतालाई मूल्यांकन गर्दा कम्पनीको संख्या वा व्यक्तिगत सम्पत्तिमात्र नभई लगानी, रोजगारी सिर्जना, कर योगदान, उत्पादन, पूर्वाधार निर्माण र सामाजिक प्रभावलाई समेत नजरअन्दाज गर्न सकिन्न।
पूर्वाधार विकासमा व्यवसायी, राज्यको व्यवहार ‘बैरी’ जस्तै:
नेपालको विकासमा निजी क्षेत्रको भूमिका बढ्दो भए पनि पूर्वाधार निर्माणमा पर्याप्त निजी पूँजी र कार्यान्वयन क्षमता परिचालन हुन नसकेको समस्या कायमै छ। सरकारले मात्र सडक, ऊर्जा, प्रसारण लाइन, सबस्टेसन, आवास, पर्यटन, शिक्षा र वित्तीय सेवाका सबै आवश्यकता पूरा गर्ने सक्दैन । यसका लागि निजी क्षेत्रको पूँजी, व्यवस्थापन क्षमता र जोखिम वहन गर्ने क्षमताको आवश्यकता रहन्छ।
त्यसो त भट्टसँग सम्बन्धित व्यवसायहरू काबेली करिडोर १३२ केभी प्रसारण लाइन, बाह्रबिसे २२० केभी, जीआईएस सबस्टेसन तथा न्यू खिम्ती सबस्टेसनजस्ता पूर्वाधार परियोजनासँग जोडिएका छन्। यस्ता आयोजनाबाट कम्पनीले मात्र लाभ लिने नभई विद्युत् प्रसारण, औद्योगिक गतिविधि, ग्रिड विश्वसनीयता र क्षेत्रीय आर्थिक विकासमा समेत प्रभाव पर्ने भएकाले निजी क्षेत्रको पूर्वाधार लगानीलाई फराकिलो आर्थिक दृष्टिकोणबाट हेर्न आवश्यक देखिन्छ। तर व्यवसायीमाथि राज्यको व्यवहार बैरी जस्तै देखिएको छ।
समष्टिगत आर्थिक स्थायित्व कायम गर्नका लागि वित्तीय क्षेत्रमा लगानी अति आवश्यक छ। त्यसका लागि वित्तीय क्षेत्रको विकास अपरिहार्य हुन्छ। भट्टको पछिल्लो व्यावसायिक संलग्नता वित्तीय क्षेत्रमा पनि देखिएको छ। पुनर्बीमा, सूक्ष्म बीमा, सम्पत्ति व्यवस्थापन, मर्चेन्ट बैंकिङ तथा पूँजी बजारमा उनको लगानी छ। निजी क्षेत्रमा लगानी बढ्नु नेपाल जस्तो विकासोन्मुख मुलुकको अर्थतन्त्र विकासका लागि महत्वपूर्ण मानिन्छ। बीमा र पुनर्बीमाले जोखिम व्यवस्थापन तथा वित्तीय प्रणालीको क्षमता बढाउँछन् भने पूँजी बजारले बचतलाई उत्पादनशील लगानीमा रूपान्तरण गर्ने माध्यमका रूपमा काम गरेको छ।
व्यवसायिक गतिविधिसँगै भट्ट सामाजिक उत्तरदायित्वका क्षेत्रमा पनि उत्तिकै सक्रिय छन् । सुदूरपश्चिममा डिजिटल कनेक्टिभिटी विस्तारदेखि शिक्षा सहयोग तथा कोभिड–१९ महामारीका क्रममा सेती प्रादेशिक अस्पतालमा मेडिकल अक्सिजन प्लान्ट स्थापनाका लागि गरिएको सहयोगसम्मका गतिविधिलाई त्यसको उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ। यतिमात्र नभई, सेवाका लागि अग्रपंक्तिमा खटिएका स्वास्थ्यकर्मीका लागि धनगढीमा क्वारेन्टाइन केन्द्र सञ्चालनमा सहयोग तथा आर्थिक रूपमा कमजोर विद्यार्थीका लागि छात्रवृत्ति र ग्रामीण बालबालिकाको शिक्षा, आवास तथा भोजनमा समेत भट्टको सहयोग रहेको देखिएको छ।
‘सम्पत्ति – अपराधको प्रमाण होइन’
भट्टसँग सम्बन्धित विभिन्न कानुनी आरोप तथा अनुसन्धानका विषय सार्वजनिक भएका छन्। तीमध्ये केही आरोपमा उनी पक्षबाट असहमति जनाउँदै सम्बन्धित कारोबारका आदेश आफूले नदिएको तथा कतिपय संस्थागत निर्णयमा आफ्नो प्रत्यक्ष भूमिका नरहेको दाबी गरिएको छ।
तर कुनै व्यक्तिमाथि आरोप लाग्नु र अदालतबाट अपराध प्रमाणित हुनु एउटै कुरा होइन। कानुनी शासनमा अनुसन्धान, अभियोजन र न्यायिक परीक्षण आवश्यक हुन्छ। अन्तिम दोष निर्धारण प्रमाणका आधारमा सम्बन्धित न्यायिक प्रक्रियाबाट हुनुपर्छ।
त्यसैगरी कुनै व्यक्तिले धेरै कम्पनीमा लगानी गरेको आधारमा ती कम्पनीका हरेक निर्णयको व्यक्तिगत जिम्मेवारी स्वतः उसैको हुने निष्कर्ष निकाल्न नहुने कानुनी तथा संस्थागत शासनको मान्यता छ। स्वामित्व, सञ्चालकीय जिम्मेवारी, व्यवस्थापन अधिकार र व्यक्तिगत कारोबारबीचको भिन्नता प्रमाणका आधारमा छुट्याइनुपर्ने हुन्छ।
‘उद्यमीलाई समृद्धिको साझेदार बनाऔँ- अपराधी होइन’
नेपालमा उत्पादनशील पूँजीको अभाव, सीमित रोजगारी, पूँजी पलायन र जोखिम लिन सक्ने वातावरणको कमजोरी प्रमुख आर्थिक चुनौतीका रूपमा रहेका छन्। यस्तो अवस्थामा नेपालमै व्यवसाय स्थापना गर्ने र पूँजी परिचालन गर्ने व्यक्तिलाई सामाजिक रूपमा निरुत्साहित गर्दा दीर्घकालीन रूपमा अर्थतन्त्रले नै मूल्य चुकाउनुपर्ने हुन सक्छ।
उद्यमीलाई कानुनभन्दा माथि राख्ने होइन, तर कानुनी दायराभित्र रहेर उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्ने नीति आवश्यक देखिन्छ। कर छली भए कारबाही हुनुपर्छ, ठगी भए कानुनी प्रक्रिया अघि बढ्नुपर्छ र सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोग भए दोषीलाई सजाय हुनुपर्छ। तर केवल ठूलो सम्पत्ति वा व्यावसायिक सफलताका आधारमा कसैलाई अपराधी ठान्ने प्रवृत्तिले लगानीको वातावरण कमजोर बनाउन सक्छ।
नेपाललाई हजारौँ नयाँ उद्यमी, उद्योगपति र लगानीकर्ता आवश्यक छन्। उनीहरूलाई जन्माउने र टिकाउने वातावरणका लागि उद्यमशीलताको सम्मान, पारदर्शिता, कानुनी शासन र प्रतिस्पर्धी बजार आवश्यक छ।
त्यसैले प्रश्न व्यवसायी धनी कसरी भयो ? भन्नेमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। उसले कति मूल्य सिर्जना गर्यो, कति रोजगारी दियो, कति लगानी गर्यो,कति कर तिर्यो र अर्थतन्त्रमा कस्तो योगदान पुर्यायो भन्ने पक्ष पनि समान रूपमा हेर्न आवश्यक छ।
उद्यमीलाई देवता बनाउन आवश्यक छैन, तर प्रमाणबिना अपराधी पनि नबनाऔँ। आरोपलाई प्रमाणले परीक्षण गर्न दिऔँ, कानुनलाई फैसला गर्न दिऔँ र वैधानिक उद्यमशीलतालाई नेपालको आर्थिक समृद्धिको साझेदार बन्न दिऔँ।
