डोल्पा । उपल्लो डोल्पाको डोल्पोबुद्ध गाउँपालिकामा पर्ने धो भ्याली, तिन्जे तथा आसपासका बस्ती हिमालले घेरिएका छन् । चारैतिर देखिने हिमशृङ्खला, अग्ला पहाड, विशाल पाटन र हिमाली भू–दृश्यले यस क्षेत्रलाई प्राकृतिक रूपमा विशिष्ट बनाएका छन्। तर, यही आकर्षक भूगोल यहाँका बासिन्दाका लागि सहज जीवनयापनको चुनौतीसमेत बनेको छ।
समुद्री सतहबाट करिब चार हजार मिटर आसपास र त्यसभन्दा माथिका क्षेत्रमा फैलिएका यी बस्तीमा कठ्याङ्ग्रिँदो चिसो, छोटो खेतीपातीको मौसम, सीमित पूर्वाधार र दुर्गम भौगोलिक अवस्थाबीच स्थानीय बासिन्दाले जीवन बिताउँदै आएका छन्।
डोल्पोबुद्ध गाउँपालिकामा कतिपय क्षेत्रमा वर्षको करिब छ महिना हिउँ जम्ने गर्छ। ठूला रुखबिरुवासमेत कम पाइने यस क्षेत्रमा प्राकृतिक अवस्थाअनुसार नै जनजीवन अघि बढाउनुपर्ने बाध्यता छ।
हिमालले घेरिएका बस्ती, फरक भूगोल र जीवनशैली
धो भ्याली र आसपासका बस्ती उपल्लो डोल्पाको विशिष्ट हिमाली भूगोलका उदाहरण हुन्। यहाँको प्राकृतिक बनावट तल्लो भेगका हरिया पहाड र घना वनजङ्गल भएका क्षेत्रभन्दा फरक छ। कतै विशाल पाटन र खुला उपत्यका छन् भने कतै चट्टानी पहाड तथा हिउँले ढाकिएका हिमाल देखिन्छन्। बस्ती वरिपरि फैलिएको हिमाली दृश्यले यस क्षेत्रको प्राकृतिक पहिचान निर्माण गरेको छ।
डोल्पोबुद्ध गाउँपालिकाअन्तर्गत पर्ने धो, तिन्जे र आसपासका बस्तीको आफ्नै ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक विशेषता छ। यहाँको रहनसहन, भाषा, परम्परागत पोसाक, खानपान र बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित सांस्कृतिक अभ्यासले उपल्लो डोल्पालाई अन्य क्षेत्रभन्दा फरक बनाएको छ।
डोल्पोबुद्ध गाउँपालिकाको केन्द्रसमेत धोमै रहेको छ । स्थानीय बस्ती, गुम्बा र हिमाली भू–दृश्य यहाँका प्रमुख पर्यटकीय आकर्षण हुन् । धो तराप उपत्यकालाई नेपालका उच्च हिमाली मानव बस्तीमध्ये एकका रूपमा पनि चिनिन्छ । यस क्षेत्रका बस्तीको उचाइ भने ठाउँअनुसार फरक पर्ने गरेको गाउँपालिकाका उपाध्यक्ष पेम्मा धोर्चे गुरुङले बताए।
प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण
उपल्लो डोल्पा प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक सम्पदा र मौलिक संस्कृतिका कारण साहसिक तथा सांस्कृतिक पर्यटनका लागि महत्त्वपूर्ण गन्तव्य बन्नसक्छ । धो र तिन्जेका बस्ती, पुराना गुम्बा, हिमाली पाटन तथा उच्च पहाडी पदमार्गले पदयात्रामा रुचि राख्ने स्वदेशी र विदेशी पर्यटकलाई आकर्षित गर्न सक्ने सम्भावना बोकेको उपाध्यक्ष पेम्मा धोर्चे गुरुङले बताए।
उपल्लो डोल्पाको पर्यटन चर्चा गर्दा शे गुम्बा, फोक्सुण्डो ताल, साल्दाङ, तिन्जे र धो तरापजस्ता क्षेत्रलाई पनि सँगै जोडेर हेर्नुपर्छ । यी गन्तव्यले प्राकृतिक दृश्यसँगै पुरानो सभ्यता, धार्मिक आस्था र हिमाली जीवनशैली बुझ्ने अवसर दिन्छन्।
तर, प्राकृतिक आकर्षण हुँदैमा पर्यटन व्यवसाय स्वतः फस्टाउँदैन। पदमार्गको अवस्था, सुरक्षित बास, सञ्चार सुविधा, स्वास्थ्य सेवा, खानेपानी तथा आपत्कालीन उद्धारको व्यवस्था पर्यटन विकासका आधार हुन्। यी सुविधाको अभावमा सम्भावना हुँदाहुँदै पनि पर्यटकीय गतिविधि विस्तार गर्न कठिन हुन्छ।
पूर्वाधार अभावले चुनौतीपूर्ण जनजीवन
उपल्लो डोल्पाको दुर्गमता यहाँको विकासको प्रमुख चुनौती हो। बस्तीहरू एकअर्काबाट टाढा हुनु, उच्च हिमाली भौगोलिक अवस्था र प्रतिकूल मौसमका कारण दैनिक उपभोग्य वस्तु, निर्माण सामग्री तथा अत्यावश्यक सेवाको पहुँच सहज छैन।
शिक्षा, स्वास्थ्य, विद्युत्, सञ्चार र यातायातको पर्याप्त पहुँच नहुँदा स्थानीय बासिन्दाले आधारभूत सेवाका लागि समेत कठिनाइ भोग्नुपर्ने अवस्था छ। सामान्य बिरामी पर्दा उपचारका लागि टाढा जानुपर्ने र मौसम प्रतिकूल हुँदा आवतजावतमा समस्या हुने अवस्था दुर्गम हिमाली जीवनका गम्भीर चुनौती हुन्।
उपल्लो डोल्पामा सडक, सञ्चार, विद्युत्, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको अभावले स्थानीय जनजीवन प्रभावित भएको विषय उठाएको छ। प्रतिकूल मौसममा पर्यटकको सुरक्षा, सुरक्षित आश्रयस्थल र उद्धार व्यवस्थाको अभावलाई चुनौती रहेको छ।
भूगोलअनुसार विकासको योजना आवश्यक
धो भ्याली र तिन्जेजस्ता हिमाली बस्तीको विकास गर्दा भूगोल, हावापानी र स्थानीय आवश्यकतालाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ। अन्य क्षेत्रको विकास मोडेललाई जस्ताको तस्तै लागू गर्नुभन्दा वातावरणमैत्री पूर्वाधार, स्थानीय संस्कृति संरक्षण र दिगो जीविकोपार्जनलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने स्थानीयको भनाइ छ।
पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि पदमार्गको सुधार, पर्यटकका लागि सुरक्षित आश्रयस्थल, भरपर्दो सञ्चार प्रणाली, प्राथमिक उपचार तथा उद्धारको व्यवस्था गर्नुपर्ने माग छ। स्थानीय समुदायलाई पर्यटन व्यवसायसँग जोड्न सके उनीहरूको आम्दानी बढ्नुका साथै मौलिक संस्कृति र परम्पराको संरक्षणमा पनि सहयोग पुग्नसक्ने अनुमान गरिन्छ।
त्यसैगरी, जलवायु परिवर्तन र हिमाली वातावरणमा देखिन सक्ने असरलाई ध्यानमा राखेर विकासका योजना बनाउनुपर्छ। हिमाल, पाटन, वनस्पति र जलस्रोतको संरक्षण गर्दै स्थानीय आवश्यकताअनुसार पूर्वाधार निर्माण गर्न सके प्राकृतिक सम्पदाको दीर्घकालीन संरक्षण सम्भव हुने स्थानीयहरूको भनाइ छ।
सम्भावना धेरै, प्राथमिकता कार्यान्वयनमा
डोल्पोबुद्ध गाउँपालिकाको धो भ्याली र आसपासका बस्ती प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक सम्पदा र साहसिक पर्यटनका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छन्। तर, यहाँको वास्तविक विकासको मापन हिमालको आकर्षण वा पर्यटकको सङ्ख्याले मात्र गर्न सक्दैन।
स्थानीय बासिन्दाले सहज रूपमा स्वास्थ्य उपचार पाउने, बालबालिकाले गुणस्तरीय शिक्षा हासिल गर्ने, सञ्चार र यातायातको सुविधा पाउने तथा स्थानीय स्रोतबाट दिगो आम्दानी गर्न सक्ने अवस्था निर्माण हुनुपर्ने स्थानीयको माग छ।
हिमालले घेरिएका यी बस्तीको पहिचान संरक्षण गर्दै आधारभूत सेवा विस्तार गर्न सके उपल्लो डोल्पा प्राकृतिक सौन्दर्यको गन्तव्य मात्र नभई सम्भावना र अवसरको क्षेत्र बन्न सक्छ। त्यसका लागि स्थानीय, प्रदेश र सङ्घीय सरकारले समन्वय गरेर हिमाली भूगोलअनुकूल विकासका योजना कार्यान्वयन गर्न आवश्यक छ।
