काठमाडौं । पाशुपत क्षेत्रको ऐतिहासिक जात्रा बछलेश्वरी, बज्रेश्वरी र आकाश भैरव जात्राको सुरुवात भएको छ । दुदुच्याच्या अर्थात् निमन्त्रणा पूजा पछि आइबार साँझ बज्रेश्वरीको देशोद्वारा पूजा गरिएको हो ।
करिब रातभर तिलगंगा अगाडि रहेको पिंगलास्थानमा बाटोमुनि रहेको देउतालाई विधिवत् रूपमा पूजा गरी पगारी बाँध्ने प्रचलन रहि आएको संस्कृतिविद् मुकुन्द वैद्यले बताए ।
उनले विभिन्न नौ वटा जातजातिको सहभागी तामा हुने पूजामा ऐतिहासिक परम्परागत मूल्य मान्यता कायम रहेको छ । यसरी पूजा गर्नाले दानवले मानवलाई दुःख नदिने र शान्ति कायम हुने जनविश्वास रहिआएको छ ।
देशद्वार पूजा नेपाली धार्मिक–सांस्कृतिक परम्परामा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण मानिने एक विशिष्ट पूजा विधि हो । यो पूजा विशेषगरी देशमा शान्ति, समृद्धि, सुरक्षा र समग्र लोक कल्याणको कामना गर्दै गरिन्छ । परम्परागत मान्यताअनुसार यस पूजाले देशमा आउने सम्भावित विपत्ति, महामारी, अनिष्ट वा अशान्तिलाई टार्न सहयोग पुग्छ भन्ने विश्वास गरिएको छ ।
देशद्वार पूजाको मुख्य उद्देश्य केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई सम्पूर्ण राष्ट्रको कल्याणका लागि देवदेवीसँग प्रार्थना गर्नु हो । यस क्रममा विभिन्न शक्तिशाली देवी–देवताहरूलाई निमन्त्रणा गरिन्छ र तान्त्रिक विधिअनुसार विशेष पूजा, हवन तथा मन्त्र उच्चारण गरिन्छ ।
विशेषगरी बज्रेश्वरी, वच्छलेश्वरी, आकाश भैरव लगायतका शक्तिशाली देवदेवीको आवाहन गरी उनीहरूबाट देशको रक्षा, शान्ति र समृद्धिका लागि आशीर्वाद मागिन्छ । यसले धार्मिक विश्वासका साथै समुदायबिचको एकता र सांस्कृतिक निरन्तरतालाई पनि बलियो बनाउने काम गर्दछ ।
वच्छलेश्वरी जात्रा जस्ता महत्त्वपूर्ण र लामो जात्राहरूको आरम्भ यसै पूजाबाट हुने परम्परा रहेको छ । यसरी देश द्वार पूजालाई जात्राको शुभारम्भको प्रतीकको रूपमा पनि लिने गरिन्छ, जसले सम्पूर्ण जात्रा अवधिभर कुनै बाधा–अड्चन नआओस् र सबै कार्य सफलतापूर्वक सम्पन्न होस् भन्ने विश्वासलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ ।
यस पूजाको सञ्चालन र व्यवस्थापनमा गुठी परम्पराको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । विशेष गरी पलोवाल गुठियारले पालोको आधारमा पूजाको जिम्मेवारी सम्हाल्ने चलन छ । परम्पराअनुसार वर्तमान गुठियारले आफूभन्दा कान्छो गुठियारलाई अर्को वर्ष देश द्वार पूजा सञ्चालन गर्ने जिम्मेवारी सुम्पने गर्दछन् ।
यस प्रक्रियालाई ‘पाबु’ वा ‘पालो सुम्पने’ भन्ने गरिन्छ, जुन तान्त्रिक विधि–विधानअनुसार गरिने एक परम्परागत संस्कार हो। यसले जिम्मेवारी हस्तान्तरण मात्र नभई धार्मिक परम्पराको निरन्तरता सुनिश्चित गर्ने काम पनि गर्दछ ।
पुस्तौँदेखि चलिआएको यो परम्पराले धार्मिक आस्था, सामाजिक जिम्मेवारी र सांस्कृतिक निरन्तरताको सुन्दर समन्वय प्रस्तुत गर्दछ। यही कारणले देशद्वार पूजा आज पनि उपत्यकाको धार्मिक जीवनमा विशेष महत्वका साथ मनाइँदै आएको छ ।
